THIỀN LÀ GÌ?

Thiền là gì?
Phạm Doãn
Thiền trong tiếng Anh, tùy theo ngữ
cảnh, có thể được dịch như một
danh từ: meditation, contemplation,
concentration, abstraction,
trance…hoặc như một động từ: to
meditate, to comtemplate, to think
of, to imagine, to call to mind, to
recollect…Tuy nhiên tất cả các từ
này đều chỉ đúng theo từng ngữ
cảnh riêng biệt mà thôi, có nghĩa là
không được đúng theo ý nghĩa tổng
quát nhất.
Định trong tiếng Anh phổ thông được
dịch là Samadhi hay samatha.
Quán trong tiếng Anh được dịch là
contemplation. Từ “Tuệ quán” của
2
Đạo Phật Nguyên Thủy được dịch theo
âm Pali Latin hóa là Vipassana.
Có trường hợp vì không biết đến các
phái thiền khác nhau, nênnhiều người
vẫn liên tưởng thiền là Zen!
Ở Việt Nam hay các quốc gia có Đạo
Phật, nói đến “thiền” thì đa số người
đều liên tưởng đến phương pháp hành
trì của Phật giáo. Tuy nhiên, ở Ấn Độ
nói đến “thiền” thì người ta lại liên
tưởng đến Bà La Môn giáo hoặc các
tôn giáo khác cùng ở khu vực này.
Ngay trong Phật giáo, chữ “thiền”
cũng được dịch từ những chữ có nội
dung khác biệt!
– Thiền, trong kinh điển Phật giáo
nguyên thủy, viết bằng tiếng Pali là
3
bhavana dùng để chỉ những pháp thực
hành nhằm rèn luyện tâm. Phật giáo
nguyên thủy có hai pháp thực hành:
Pháp hành thiền định (samatha
bhavana) và pháp hành thiền quán
(vipassanabhavana).
– Định, trong Phật giáo nguyên Thủy
gọi bằng tiếng Pali là Jhana. Trong
kinh điển Phật giáo phát triển, tức Phật
giáo đại thừa, Định được gọi bằng
tiếng Sanskrit là dhyana .
Khái niệm “Thiền” của Phật giáo đại
thừa bị thay đổi theo từng quan niệm
khác nhau của các tông phái khác
nhau. Vì khi phát triển thành Phật giáo
Đại thừa người ta sử dụng các phương
pháp thiền rất khác biệt với nhau và
các phương pháp đó nhiều khi chẳng
4
còn mối liên hệ nào với pháp thiền mà
Đức Phật Gautama đã từng thực hành
và giảng dạy. Giữa thập đại tông phái
của Đại thừa, khó xác định được tông
phái nào có xử dụng hoặc không xử
dụng loại thiền nào!
Tuy nhiên, còn nhiều phương pháp
thiền khác, cũng được dùng trong
Yoga, Lão giáo… Vậy chữ Thiền chỉ
là một từ gọi “chung chung” của rất
nhiều các nội dung rất khác biệt. Với
kiến thức phổ thông, thiền cũng
thường được hiểu như phương pháp
thư dãn, chống stress, cân bằng đầu óc,
giữ gìn sức khỏe v.v… Với kiến thức
chuyên môn hơn thì ta có sự phân biệt
giữa thiền của Sakya Muni tức thiền
nguyên thủy, thiền của Phật giáo phát
triển, thiền của Thiền tông, thiền của
5
Mật tông, thiền của Yoga hay thiền
của đạo Lão v.v…
Thiền là gì?
Bởi vì thiền là phương pháp của nhiều
pháp môn, nên câu hỏi “thiền là gì?”
quả là một câu hỏi không được rõ ràng
và vì thế chưa thể có câu trả lời chính
xác. Nhưng đối với đa số những người
sơ tâm, đó lại là một câu hỏi luôn được
đặt ra với nhiều trăn trở. Bài viết này
là một cố gắng để trả lời một câu hỏi
rất “mơ hồ”, nhưng rất thường được
đặt ra! Và bài viết này coi Thiền là một
từ chung mà ta thường gặp, nghĩa là
phạm trù của nó, không thuộc về riêng
của một tôn giáo hay tông phái nào cả.
Gõ vào Google câu ‘Thiền là gì?” cho
6
ra những trang kết quả tiếng Việt với
quá nhiều các câu trả lời khác biệt.
Mỗi người đứng ở những pháp môn
khác nhau, ở những góc độ khác nhau,
cho nên những câu trả lời cũng khác
nhau. Sau đây là một số câu trả lời tìm
thấy ngẫu nhiên trên Internet ngay
trong thời điểm viết bài này, tôi để
links dẫn như một bằng chứng cho
việc giải thích rất khác biệt về một chữ
“Thiền”!
Của trang Yoga VN: Theo thuật ngữ
Yoga, Thiền được gọi là “Dhyana”
nghiã là “dòng chảy của tâm trí”. Đây
là một trạng thái tinh khiết và tập trung
cao độ khi tâm trí xuôi chảy không gì
ngăn trở, hoàn toàn đắm mình trong ý
nghĩ về Ý Thức Vũ Trụ.
7
Của Answers.Yahoo.vn : Thiền định
có tác dụng điều chỉnh mọi hoạt động
của cơ thể, tạo lập sự cân bằng nội tại.
Ngoài tác dụng thư giãn, nó còn giúp
phòng và chữa các bệnh do mất cân
bằng chức năng cơ thể.
Của Wiki tiếng Việt: Tất cả các trào
lưu triết học Ấn Độ đều hiểu dưới gốc
động từ này là sự tư duy, tập trung
lắng đọng và vì vậy, ta cũng tìm thấy
từ dịch ý Hán-Việt là là Tĩnh lự (zh.
靜慮). Các cách phiên âm Hán-Việt
khác là Đà-diễn-na (zh. 馱衍那), Trìa-na (持阿那). Đây là một thuật ngữ
được nhiều tôn giáo sử dụng để chỉ
những phương pháp tu tập khác nhau,
nhưng với một mục đích duy nhất là:
đạt kinh nghiệm “Tỉnh giác”, “Giải
8
thoát”, “Giác ngộ”…
Của một sư cô: Thiền là gì? Thiền là
trạng thái tâm vắng lặng trước sự vật,
hiện tượng xảy ra trước mặt hay xung
quanh ta….
Của một hòa thượng: Một câu hỏi khó
giải đáp, vì Thiền phủ nhận tất cả, vì
bản chất của Thiền vượt ngoài định
nghĩa và giải thích, không có ngôn ngữ
và văn tự, lời dạy đặc biệt ngoài kinh
điển, hay “biệt truyền ngoài giáo
điển”, chỉ thẳng vào tâm, thấy tánh
thành Phật “trực chỉ minh tâm, kiến
tánh thành Phật”.
Của Krisnamurti: Thiền không phải là
phương tiện. Nó là cả hai: phương tiện
và cứu cánh. Thiền là một điều phi
9
thường. Nếu có bất cứ một sự bắt
buộc, cố gắng bắt tư tưởng phải tuân
thủ, bắt chước, thì Thiền sẽ là một
gánh nặng.
Của Osho : Vậy Thiền không phải là
chống lại hành động. Bạn không cần
phải thoát ly ra khỏi cuộc sống. Nó
đơn thuần dạy bạn một cách sống mới:
Bạn trở thành trung tâm của cơn xoáy
lốc. Cuộc sống của bạn cứ tiếp diễn,
nó cứ ngày một mạnh mẽ thêm, với
nhiều niềm vui sướng hơn, với nhiều
sáng tỏ hơn, nhiều cái nhìn hơn, nhiều
sáng tạo hơn, mà bạn thì vẫn đứng xa,
chỉ là một người quan sát trên đồi, đơn
thuần thấy tất cả những điều đang xảy
ra quanh bạn.
Các câu trả lời vừa liệt kê ở trên, cho
10
thấy có rất nhiều kiểu trả lời với những
nội dung rất khác biệt. Vì thế, vấn đề
quả thực rất không đơn giản. Câu hỏi
thiền là gì? Luôn là nỗi bức xúc cho
một người sơ tâm mới bước vào thiền.
Vô số sách về Yoga và Thiền định đã
được xuất bản, và hiện nay có thêm cả
Internet, một khối tư liệu thật phong
phú của toàn thế giới. Nhưng nếu
không khéo, càng đọc càng lẫn lộn!
Chỉ có người thực sự có thể nghiệm về
thiền mới có thể viết hoặc dịch những
tài liệu về thiền một cách đúng đắn và
chính xác. Nếu người viết hoặc dich
sách hoàn toàn không có kinh nghiệm
thực hành, thì bạn sẽ nhận thấy ngay
rằng cuốn sách luôn có biểu hiện rối
rắm khó hiểu. Sụ khó hiểu ít khi ở bản
chất vấn đề, mà chính ở tại người giải
thích. Tôi không tin nhiều lắm ở luận
11
điệu cho rằng nội dung thiền là không
thể diễn đạt, bất khả tư nghì. Hoặc là
phát biểu, hai là phải im lặng. Không
thể cứ nói, cứ viết tràng giang, in sách
lấy tiền rồi cuối cùng lại kết luận là tri
giả bất ngôn! (biết thì không nói được)
hoặc bất khả tư nghì! (không thể nghĩ
bàn). Như vậy phải chăng là chơi
khăm độc giả? Tôi nhớ có đọc rất
nhiều luận điệu kiểu “thiền thì không
thể diễn đạt”, “Đi đứng nằm ngồi cũng
là thiền !” hoặc “Thiền là nhướng mày
chớp mắt”.
Hiện tại, trên đa số sách báo, ta luôn
gặp những lời giải thích đầy “phong
cách thiền” đại loại giống như vậy.
Một thiền sư có thể nghiệm thiền đầy
đủ thì dù có dùng lời lẽ bình dị mộc
mạc thì người nghe vẫn hiểu, vẫn thấy
12
nó là ngôn ngữ trí huệ. Một người
không có thể nghiệm hoặc thể nghiệm
quá ít, dù có xử dụng ngôn ngữ uyên
thâm trác tuyệt, thì trước sau cũng chỉ
là loại “ngôn ngữ nhái” rỗng tuếch.
Cũng phải biết rằng, Đức Phật trong
lúc giảng dạy, ngài không dùng thứ
ngôn ngữ bác học lúc bấy giờ, mà
dùng ngôn ngữ bình dị của giới dân giả
đó là tiếng Pali. Phải biết rằng những
trải nghiệm thiền (Định và Quán), đã
từng được mô tả rất mạch lạc và rõ
ràng trong kinh điển Phật giáo. Không
hiểu sao, qua một thời gian dài “phát
triển”, thế hệ sau lại tránh né những
mô tả cần thiết này. Tôi để chữ “phát
triển” trong ngoặc như một nỗi băn
khoăn!
13
Trên sách báo chữ “Thiền” được sử
dụng rất rộng rãi, vì thế nếu không so
sánh nó trong ngữ cảnh riêng biệt thì
dễ lẫn lộn. Có khi “Thiền” được dùng
như là một động từ:· “Thiền” là động
tác quay tâm vào trong, an trú tâm trên
một đối tượng.
Phật giáo nguyên thủy có định nghiã
kinh điển: Samatha là an trú tâm trên
một đối tượng nhất định, làm vắng
lặng năm pháp chướng ngại (triền cái)
bằng năm chi thiền để đạt được lần
lượt bốn định hữu sắc hay vô sắc.·
“Thiền” cũng là động tác quan sát theo
dõi các đối tượng về thân hay tâm: Ví
dụ: “Thiền quán” tức Vipassana. Đối
với thiền Phật giáo, nên tránh dùng
chữ “thiền” chung chung, mà nên dùng
14
chữ “thiền-định” hay “thiền-quán” để
thật rõ nghĩa.
“Thiền” cũng được dùng như là một
danh từ. Trong một số các tài liệu,
“thiền” có thể được dùng để chỉ một
trạng thái. Ví dụ, trạng thái của thiền
định của Thiền nguyên thủy bao gồm
tám trạng thái của bốn định hữu sắc và
bốn định vô sắc. Danh từ “Thiền”
trong ngôn ngữ bình thường có thể ám
chỉ một kĩ thuật hay phương pháp. Ví
dụ: thiền định chỉ, thiền quán chiếu,
thiền tĩnh, thiền động, Như lai thiền,
Tổ sư thiền v.v… Có người (ví dụ
Krisnamurti) nói rằng thiền không cần
đến phương pháp và kĩ thuật, vì
phương pháp hay kĩ thuật vận dụng
đến đầu óc (mind), cho nên chỉ làm
chướng ngại việc nhập thiền. Điều đó
15
đúng! Nhưng Osho phân tích rằng,
trước khi đi đến trạng thái thiền, đầu
óc có quá nhiều chướng ngại (năm
triền cái, the five hidrances), nên cần
phải có kĩ thuật để vượt những chướng
ngại này.
Phương pháp hay kĩ thuật là để chuẩn
bị cho giai đoạn trước thiền. Hoặc ta
cũng có thể nghe một kiểu nói rất
“phong cách thiền” là: thiền không có
“động” cho nên không thể có “động từ
thiền”. Điều này đúng với tình trạng
của thiền chỉ (samatha) nhưng không
đúng với thiền quán (vipassana). Ngay
trong trường hợp của chỉ (samatha),
khi chuẩn bị bắt đầu vào “chỉ” thì ta đã
làm một động tác rồi! Tóm lại, phân
biệt danh từ, động từ, hay thế này thế
nọ, cốt làm sao cho người muốn tìm
16
hiểu, nắm bắt cái khái niệm chung nhất
của chữ thiền, chữ mà ta thường đọc
được trên sách báo.
Bây giờ tài liệu trên Internet về kinh
luận của PG Nguyên thủy, PG Đại
thừa, Mật tông, Thiền tông, Yoga
v.v…quá đầy đủ, cho nên việc tìm hiểu
và so sánh giữa các loại “Thiền” có
phần dễ dàng hơn. Câu hỏi Thiền là gì
phải được trả lời tùy theo nội dung mà
nó muốn ám chỉ. Nghĩa là câu trả lời
phải tùy theo từng tôn giáo hoặc pháp
môn. Xin liệt kê sau đây một số nội
dung chính:
Thiền của Đạo Phật nguyên thủy
Gồm có hai kỹ thuật chính là Thiền
Định (samatha) và Thiền Tuệ Quán
17
(vipassana). Đối với Đạo Phật
Gautama, khi nói đến thiền nhất thiết
phải phân biệt đó là Thiền Định hay
Thiền Quán. Thiền định còn gọi là
Định hay Tịnh chỉ, là pháp an trú tâm
trên một đối tượng. Thiền quán là công
phu quán sát các đối tượng, hiện tượng
đang hiện hữu, diễn biến, xảy ra trong
thân và tâm với mục đích để nhìn thấy
tính duyên hợp, vô thường và vô ngã
của chúng. Cần nên biết: Thiền định
của Phật giáo nguyên thủy đưa đến
bốn bậc thiền hữu sắc là sơ thiền, nhị
thiền, tam thiền, tứ thiền, và bốn bậc
thiền vô sắc là không vô biên xứ, thức
vô biên xứ, vô sở hữu xứ và phi tưởng
phi phi tưởng xứ. Những thiền định
nói trên mặc dù có ngoài Đạo Phật và
không đưa đến bốn đạo quả, nhưng
vẫn là kĩ thuật luyện tâm song song với
18
pháp thiền quán. Pháp Thiền Quán
được coi là một sáng tạo riêng của Đức
Phật. Việc thực hành Thiền quán cần
sử dụng yếu tố định, cho nên công phu
thiền định là một lợi thế cho thực hành
thiền tuệ quán.
Thiền của Phật giáo đại thừa
Khi Đạo Phật phát triển thành Đại
thừa, thiền cũng thay đổi khác đi thành
niệm Phật hoặc niệm chú, và thậm chí
có những tông phái không còn nhắc
nhở đến những pháp thiền định hay
thiền quán nữa. Như vậy, từ Phật giáo
nguyên thủy đến Phật giáo đại thừa,
Thiền đã có sự thay đổi nội dung rất
lớn. Chẳng hạn pháp thiền Lục Diệu
pháp môn của Trí Khải (Đại thừa
Trung Quốc) không có nội dung từ các
19
bộ Nikaya, mà lại thấm đậm hương vị
Lão giáo. Từ “Thiền của Phật giáo đại
thừa” đến “Thiền của Thiền tông” lại
thêm một thay đổi nội dung lớn hơn
nữa. Mặc dù tự nhận là một phát triển
của Phật giáo Đại thừa nhưng Thiền
Tông Trung Quốc (Thiền Đông Độ) có
một sắc thái rất đặc sắc. Rất tiếc người
Trung Quốc đã không nhận đây là một
đỉnh cao trí tuệ của văn hóa Trung
Quốc để Thiền Tông được là một đỉnh
cao bên cạnh các đỉnh cao Khổng Giáo
và Lão giáo!
Thiền của Thiền tông
Rất nhiều sách, bài viết, uyên bác cao
siêu giải thích về phương pháp thiền
của thiền tông. Tuy nhiên, tất cả đều
làm cho người đọc, khó hình dung
20
được thực sự bản chất thiền của Thiền
tông là gì! Người sơ tâm chẳng nên đi
thẳng vào sách thiền của Thiền tông,
một môn phái đặc thù và khác biệt so
với đạo Phật truyền thống. Lý do là
chữ “Thiền” của thiền tông mang nội
dung gần như là xa lạ với chữ “Thiền”
của các tông phái khác. Cũng nên biết
rằng, khi một nhánh Phật giáo đại thừa
phát triển thành Thiền tông Trung
quốc, thì chữ thiền (Dhyana) của Đại
thừa lại một lần nữa thay đổi với một
nội dung khác.
Thiền của thiền tông không phải là
thiền định, cũng không phải là thiền
quán, không phải là jhana hay dhyana,
thiền của Thiền tông cũng không hẳn
là tọa thiền. Thiền của Thiền tông
được cho là nhắm vào mục đích kiến
21
tánh để đốn ngộ, cho nên phương pháp
của nó là một đặc thù. Đây có thể là
“quán công án” hoặc “khán thoại đầu”,
cho nên nó có thể thực hiện ở bất cứ tư
thế nào, hay ở bất cứ nơi đâu. Đây có
thể là thủ pháp đánh và hét, mục đính
làm cho người đệ tử bất ngờ hốt hoảng
rơi vào trạng thái “mất hồn” đưa đến
tình trạng vô ngã tạm thời. Đây có thể
là cách quan sát sự vật của thế giới
hiện tượng mà tránh để trí óc định
danh các sự vật.
Mục đích trong các phương pháp của
Thiền tông là nhằm phá hủy các khái
niệm và ngôn ngữ hình thức, vốn được
cho rằng không thể chuyên chở được
nội dung của thực tại, trái lại còn bóp
méo thực tại tuyệt đối. Truyền thống
này khiến ngôn ngữ của Thiền tông
22
thường khó hiểu và lập dị đối với lí trí
bình thường. Một khuynh hướng Thiền
Trung Quốc nhấn mạnh vào khái niệm
“sống trong hiện” tại đang được phổ
biến nhiều ở Tây phương bởi các Đạo
sư như Krisnamurti, Eckhart Toll,
Osho…tuy nhiên các Đạo sư không
đưa ra một phương pháp rõ ràng nào
để thực việc “sống trong hiện tại” này
cả (dường như các đạo sư tin rằng chỉ
cần dùng “ý chí cá nhân” là có thể
sống trong hiện tại được!)
Thiền của Yoga
Đạo Phật xuất phát từ minh triết của
Ấn độ. Thiền Định trong đạo Phật
cũng đã bắt nguồn từ Yoga. Thời đó
Yoga là một trong sáu phái triết học
nổi tiếng của Ấn độ. Yoga có những
23
tông phái thực hành thiền để đạt cứu
cánh giải thoát (Giải thoát theo quan
điểm Hindouism).
Pantajali là người có công biên tập tất
cả tài liệu về Yoga trong giai đoạn từ
thế kỉ thứ 05 đến thế kỉ thứ 03 trước
công nguyên. Bây giờ khi nói đến
thiền, cũng có rất nhiều người liên
tưởng đến những phương pháp Yoga.
Ngoài yoga rèn luyện khí lực và cơ thể
vật chất là Hatha yoga, còn có Yoga
luyện tâm, đó là Rahja yoga. Rahja
yoga quan niệm Vật chất không thể
tách rời Ý thức hay ngược lại. Tâm và
Vật là một thực tại thống nhất, không
thể tách rời. Sự tiến hóa của tâm tất
yếu phải đi liền với sự thay đổi khí lực
tức năng lượng cơ thể và ngược lại. Từ
Rajha yoga phát sinh rất nhiều kĩ thuật
24
Yoga khác như: Kundalini yoga,
Transcendental yoga, Kriya yoga
v.v…Tất cả những phương pháp này
có thể gọi là thiền của yoga.
Một loại thiền của Yoga đang trở
thành “hiện tượng” trong cộng đồng
người Việt trong hai thập niên trở lại
đây, đó là Surat Shab yoga tức thiền
Thanh Hải. Cũng giống như một số
trừơng phái Thiền khác, không hiểu
sao Surat shab Yoga lại cố nhận mình
là Đạo Phật! Cũng giống như tất cả các
loại thiền khác, Thiền Thanh Hải chưa
bao giờ biết pháp của mình là thiền
định hay thiền quán. Dù không phân
biệt thiền định hay thiền quán, thiền
Thanh Hải cũng không bào giờ biết
các dấu hiệu hay chuẩn mực của sự
chứng đắc là gì! Nếu được gọi là
25
chứng đắc, thì một thiền sư của pháp
môn Thanh Hải cũng không thể tự xác
định được đạo quả của mình!
Thiền của Mật tông Phật giáo
Mật tông Phật giáo bắt đầu ở Ấn độ,
nhưng lại chỉ phát triển ở Tây Tạng,
nên nói đến Mật tông Phật giáo là nói
đến Mật tông Tây Tạng. Mật tông Tây
Tạng chú trọng đến thiến quán hơn
thiền định (có thể tham khảo cuốn Giải
thoát trong lòng bàn tay của Papongka
do sư cô Trí Hải dịch). Thiền của Mật
tông hiển nhiên được phát triển trên
nền minh triết của Yoga hình thành
trước đó. Mật tông dùng thiền quán đối
với Chơn ngôn (darani), Mandala,
Linh phù (yantra), các vị hóa thần
(Yidam). Một trong những đối tượng
26
quán của thiền Mật tông là Kundalini.
Có lẽ Kundalini yoga là của Yoga Ấn
giáo hơn là của Mật tông Phật giáo!
Mật tông dùng thiền quán về luồng hỏa
xà Kundalini (tummo) làm một trong
những phương tiện để chuyển hóa tâm
thức. Sáu pháp của Naropa, đạo sư
Mật tông, được gọi là sáu yogas (six
yogas of Naropa). Đến đây ta thấy
được mối quan hệ sâu sắc giữa Yoga
và Mật tông. Và cũng thấy rằng thiền
chỉ là phương tiện của nhiều con
đường.
Thiền của Lão giáo
Còn gọi là thiền của Đạo gia, hoặc
cũng có khi gọi thẳng là Đạo gia khí
công. Vì sao lại có thể gọi thiền là khí
công? Vì bản chất của khí công cũng
27
là thiền quán trên một đối tượng cơ
thể, đó là luồng khí lực. Thiền của Lão
giáo nhắm vào khai thông các kinh
huyệt chính như Nhâm và Đốc, khai
thông luồng hỏa hầu… Công phu thiền
của Lão giáo đưa đến khai mở Huyền
quan khiếu, thành tựu thánh thai… Ta
thấy có sự tương đồng trùng khít giữa
thiền của Lão giáo với thiền của Yoga
hay thiền của Mật tông, trên một
nguyên lý: Chuyển đổi của tâm phải
bắt đầu bằng sự chuyển đổi khí lực của
cơ thể. Dĩ nhiên đây không phải là chủ
nghĩa duy vật mà chỉ là duy “Một”.
Cái Một không thể tách rời thành hai
“tâm” và “vật”.
Thiền là phương tiện thực hành của
nhiều tôn giáo khác. Thiền không hẳn
là của riêng Thiền tông (Chan, Zen)
28
hoặc của riêng đạo Phật hay Ấn giáo.
Nhóm tôn giáo xuất phát từ Cựu ước
như Do Thái giáo, Hồi Giáo, Thiên
chúa giáo hay nói tới từ “Mặc Khải”.
Mặc khải (revelation) cũng chính là
Thiền (meditation). Kinh Khải Huyền
(Apocalypse) mô tả những cõi giới
hoàn toàn tương ứng vơí một tam
muội. Thánh Jean de la Croix cũng mô
tả thể nghiệm tâm linh của mình
(Ascension of Mount Carmel) giống
như một hành giả thiền. Như vậy thiền
cũng tồn tại trong khu vực của các tôn
giáo Do thái, Hồi và Thiên Chúa, như
một phương pháp tiếp cận Thượng Đế.
Thiền là phương pháp thực hành tâm
linh rất phổ quát. Cho nên một định
nghĩa thiền hay một giải thích về thiền
càng mang tính phổ quát càng dễ được
cộng đồng tiếp thu. Dù có khác biệt về
29
phương pháp và nội dung qua thời gian
và khu vực văn hóa địa lý, nhưng mục
đích của thiền thì không đổi. Để hiểu
rõ thêm Thiền (meditation) là gì? Bạn
có thể đặt thêm câu hỏi:
Thiền không phải là gì?
Thiền không hẳn là “Trong không
vọng ngoài không động”
Bên trong, tâm không vọng. Nhưng
bên ngoài thì thân vẫn có thể động. Có
rất nhiều loại thiền “động” như thiền
hành, thiền quay tròn, thiền với những
động tác đặc biệt (để khích động
Kundalini chẳng hạn…). Osho trình
bày nhiều về các loại thiền động
(dynamic meditation). Thiền sinh có
thể được dẫn đến trạng thái nhập thiền
30
khi nhún nhảy hoặc lắc mạnh cơ thể
theo nhịp điệu hoặc âm nhạc! Khi các
bộ lạc nhảy múa hoặc các đồng cốt
đong đưa cơ thể thì có lẽ tác dụng và
hiệu ứng cũng nằm trong nguyên lý
thiền động này. Tập trung nội quán,
mà đối tượng quán là năm uẩn, chính
là Vipassana, là phương pháp thiền
quán của đạo phật nguyên thủy. Đối
tượng quán của Vipassana là cơ thể vật
chất, ý thức và cảm xúc, xảy ra trong
cơ thể. Thiền có thể thực hiện trong tất
cả các động tác! Thiền động là một
khái niệm không thể phủ nhận. Dù khó
có thể đi vào một định sâu, nhưng
thiến động hình như rất có lợi cho
người sơ tâm, muốn biết hương vị đầu
tiên của thiền là gì! Không quên rằng:
Thiền hành (đi chậm rãi trong chánh
niệm) là phương pháp phổ biến trong
31
thời Đức Phật, vẫn đang tiếp tục được
thực hành trong Đạo Phật Nguyên
Thủy.
Thiền không phải chỉ là ngồi thiền
Đúng vậy, chỉ có Thiền Định
(Samatha) là cần nhiều ở tư thế ngồi.
Còn Thiền quán (Vipassana) thì không
nhất thiết phải ngồi, trái lại còn được
khuyến khích nên thực hiện trong cả tứ
oai nghi (đi, đứng, nằm, ngồi). Người
thực hành có thể thể thiền trong cả bốn
oai nghi đi, đứng, nằm ngồi, hoặc làm
những động tác đặc biệt khác. Đặc biệt
với Thiền tông (Thiền công án hoặc
khán thoại đầu), thiền sinh có thể tham
công án hoặc khán thoại đầu trong bất
cứ hoàn cảnh hoặc tư thế nào. Thiền
tông Trung quốc, với khẩu quyết “kiến
32
tánh thành Phật”, cho nên thiền là làm
thế nào để kiến tánh, chứ không phải
gò ép trong tư thế ngồi! Theo quan
điểm này, ngồi cũng được mà không
ngồi cũng được. Thậm chí trong giai
thoại Thiền tông, có một vị thiền sư
“đắc đạo” trách một vị thiền sư thường
ngồi nhưng chưa “đắc đạo”: Tại sao
lúc sống cứ ngồi không nằm rồi lúc
chết lại cứ nằm không ngồi! Các Thiền
sư hay nói bóng gió “đi đứng nằm ngồi
cũng là thiền”.
Cách nói này gây ra hiểu lầm tai hại.
Nhiều người sơ tâm tưởng rằng không
cần phải xử dụng các phương pháp
thiền, như thiền chỉ hay thiền quán,
thiền động hay thiền tĩnh…Không cần
phải tham công án hay khán thoại đầu,
chỉ sống tự nhiên, đi đứng bình thường
33
cũng… là thiền! Người có trải nghiệm
sẽ biết rằng, trạng thái “đi đứng nằm
ngồi cũng là thiền” là “kết quả” có
được sau khi thành tựu, chứ không
phải là “nguyên nhân” sinh khởi trạng
thái thiền. Cũng như vậy “Sống trong
hiện tại” là thành tựu, là kết quả, của
việc nhập thiền chứ không phải là
nguyên nhân hoặc là phương pháp để
thực hành thiền (thiền tông Trung
Quốc). Tóm lại “thiền không cần tọa
thiền” chỉ là đặc điểm của một vài
pháp môn giữa rất nhiều pháp môn.
Nhưng ngồi thiền vẫn là tư thế quen
thuộc và hiệu quả nhất:
Tư thế ngồì thoải mái vững chắc là
điều kiện tốt để thiền (cả Thiền Định
lẫn Thiền Quán). Đứng thì dễ vọng
34
động (trạo cử). Nằm thì dễ buồn ngủ
(hôn trầm). Những cơn định sâu và kéo
dài bắt buộc phải thực hiện trong tư thế
ngồi. Đức Phật đã từng nhập sâu vào
thiền định với thời gian 45 ngày trong
tư thế ngồi. Chỉ ở tư thế ngồi kiết già
hoặc bán già, thiền sư mới không bị
ngã (tới trước hay sau) khi nhập sâu
vào thiền định.
Đối với thiền tông, khi giữ được chính
niệm một cách kiên cố, thiền sư có thể
đi, đứng, nằm, ngồi, trong trạng thái
thiền. Tuy nhiên Đạo Phật nguyên thủy
cần những bậc định “sâu” hơn (để dễ
thực hành 16 tầng tuệ quán sau này),
lúc đó ngồi nhất định là tư thế cần
thiết. Cũng nên nói thêm, rằng tư thế
ngồi chỉ cần vững vàng và thẳng lưng
là đủ. Ngồi thiền không lệ thuộc các
35
kiểu xếp của chân. Mọi chuyển biến
của tâm xảy ra trên đầu chứ không xảy
ra ở hai chân.
Thiền không là lối đi tắt
Đây là vấn đề còn mãi trong sự tranh
luận về ý nghĩa giữa pháp môn Đốn
(immediate) và pháp môn Tiệm
(gradual). Thiền tông cho rằng pháp
môn của mình là Đốn giáo, nghĩa là có
thể dẫn môn sinh kiến tánh thành Phật
rất nhanh. Đốn ngộ là ngộ rất đột ngột,
thường được diễn đạt là “hốt nhiên đại
ngộ”. Cũng trong lí luận đó, suy ra các
pháp môn khác là Tiệm giáo, cần thời
gian rất lâu dài để đi đến chứng đắc.
Nói rằng “đốn”, nhưng mỗi con người,
ai cũng đã từng tiến hóa qua bao nhiêu
đời kiếp. Nói cách khác, luôn luôn đã
36
có một quá trình chuẩn bị của đời này
hay từ nhiều đời trước, trước khi đốn
ngộ. Vậy thực có một sự kiện gọi là
“đốn” hay không! Còn “đốn ngộ” là sơ
ngộ hay đại ngộ. Nếu đốn ngộ là
chứng đắc , (enlightenment), là thành
tựu (siddhi), thì phải xem xét vấn đề
quả vị (stage of attainment). Cái đích
“Bồ tát” (Bodhisattva) trong Thiền
tông cách xa với quả vị “A La Hán”
(Arahanta) là bao nhiêu. “Kiến tánh
thành Phật” là lúc sơ ngộ hay đại ngộ
cũng thực sự còn là một vấn đề. Thiển
nghĩ, “thấy tánh” là mới biết ngõ vào
thôi, còn “nhập tánh” thì mới thành
Phật được.
Tương tự như vậy Mật tông hay Thiền
tông cũng không phải là lối tu tắt như
nhiều người thường nghĩ! Mượn lời
37
nói của Osho: Một điều cần nhớ, rằng
thiền là một chuyến đi dài, không có
ngõ tắt. Ai nói rằng có lối đi tắt, tức
người đó đã lừa dối bạn… Bởi vậy khi
bắt đầu hành thiền, bạn đừng kì vọng
gì quá mức. Nếu không kỳ vọng bạn sẽ
không phải thất vọng. Thiền không
phải là những mùa hoa sáu tháng một
lần. Thiền là cây đại thụ phải cần thời
gian để vươn rễ vào sâu lòng đất. Tôi
cũng đồng ý với Osho như vậy. Thiền
không có lối đi tắt. Tất cả đều phụ
thuộc vào nghiệp, vào bộ gene của cơ
thể, vào cấu trúc bẩm sinh của sinh lý
thần kinh. Bạn nhập thiền dễ hơn
người khác vì trước đó (kiếp trước)
bạn đã từng thực tập nhiều rồi. Bạn
thiền có được kết quả nhiều hay ít là vì
bạn đã tiến hóa nhiều hay ít trên con
38
đường tiến hóa của vũ trụ kể từ thủa
ban sơ.
Tóm lại
Thiền gồm nhiều phương pháp và
mang nhiều nội dung khác biệt. Nên
hiểu Thiền như là phương tiện của
nhiều tôn giáo, của nhiều pháp môn.
Thiền có thể là “Thuật” bước vào Tâm.
Thiền có thể là “Đạo” trong ý nghĩa tự
thân của nó. Thiền có thể là cách tiếp
cận với Chúa trời của một số các tôn
giáo thần khải. Thiền có thể là cách
điều khiển khí lực và năng lượng của
Yoga trong mục đích chuyển hóa tâm
linh. Thiền có thể là con đường truy
tìm và thể nhập với Phật tánh trong
đạo Phật.
39
Cuối cùng, nếu bạn là một Phật tử,
phải nhớ rằng con đường tu hành của
Đức Phật chính là pháp thực hành
thiền (bhavana) gồm Thiền định
(Samathabhavana)và Thiền quán
(Vipassanabahavana), dù rằng những
phương pháp này ngày nay không còn
được các “Đạo Phật phát triển” nhắc
đến. Thiền của Đức Phật Gautama có
phương pháp rõ ràng còn có thể tham
cứu trong tam tạng kinh điển. Thiền
của Đức Phật Gautama có những tiêu
chuẩn cho các tầng thiền, các quả vị,
các tầng bậc chứng đắc, nhờ vậy hành
giả có thể biết mình đang đi trên đạo lộ
nào (đúng hay sai) và đang đứng tại
đâu (mức độ nào). Nhờ sự minh bạch
rõ ràng đó, những nổ lực của Phật tử sẽ
không bị hoài phí.

Comments are closed.